نشود و احاطهء قيّومى و شمول وجودى دارد به جميع دايرهء وجود و سلسلهء تحقق . و اما آنچه در آيات شريفهء كتاب كريم الهى وارد است از توصيف حق تعالى به قرب ، مثل قوله تعالى : وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ « 1 » . و قوله عَزَّ مِنْ قائل : نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ « 2 » . و غير اينها ، مبنى بر يك نحو مجاز و استعاره است ؛ و الّا ساحت مقدّسش منزّه از قرب و بعد حسى و معنوى است ؛ چه كه اينها مستلزم يك نحو تحديد و تشبيه است كه حق تعالى منزّه از آن است . بلكه حضور قاطبهء موجودات در بارگاه قدس او حضور تعلقى است ؛ و احاطهء آن ذات مقدّس به ذرات كائنات و سلاسل موجودات احاطهء قيّومى است ؛ و آن از غير سنخ حضور حسى و معنوى و احاطهء ظاهرى و باطنى است . و از اين حديث شريف و بعضى احاديث ديگر « 3 » استفاده شود رجحان اسرار به ذكر و استحباب ذكر قلبى و سرّى ؛ چنانچه در آيهء شريفه نيز فرمايد : وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً « 4 » . و در حديث شريف وارد است كه ثواب اين ذكر را احدى نمىداند غير از خداى تعالى براى عظمت آن « 5 » . و در بعضى حالات و مقامات و طريان بعضى عناوين ، گاه شود كه رجحان در إعلان ذكر باشد . مثل ذكر پيش اهل غفلت براى تذكر آنها .

--> ( 1 ) - « چون بندگانم دربارهء من از تو پرسند ، پس من بديشان نزديكم » . ( البقرة ( 2 ) : 186 ) ( 2 ) - « ما از رگ گردن به او نزديك‌تريم » . ( ق ( 50 ) : 16 ) ( 3 ) - ر . ك : وسائل الشيعة ، ج 1 ، ص 77 ، « أبواب مقدّمة العبادات » ، باب 17 ، و ج 7 ، ص 63 ، « كتاب الصلاة » ، « أبواب الدعاء » ، باب 22 ، و ص 158 ، « أبواب الذكر » ، باب 6 ، و ص 163 ، باب 11 . ( 4 ) - « پروردگار خويش را به حال زار و پنهانى در دل خود ياد كن » . ( الأعراف ( 7 ) : 205 ) ( 5 ) - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيه ، . . . عَنْ أَحَدِهِمَا عليه السلام قَالَ : « لَا يَكْتُبُ الْمَلَكُ إِلَّا مَا سَمِعَ وَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ( وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِى نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً ) فَلَا يَعْلَمُ ثَوَابَ ذَلِكَ الذِّكْرِ فِي نَفْسِ الرَّجُلِ غَيْرُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ لِعَظَمَتِهِ » . « على بن ابراهيم از پدرش . . . از يكى از دو امام عليه السلام نقل كرده كه فرمود : « فرشته جز آنچه مىشنود نمىنويسد . و خداى تعالى فرموده : « پروردگار خود را به حال زار و پنهانى در دل خود ياد كن » ، پس كسى بزرگى پاداش اين ذكر پنهانى را كه نزد خداوند است نمىداند » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 502 ، « كتاب الدّعاء » ، « باب ذكر اللَّه عزّ و جلّ في السرّ » ، حديث 4 )